การประยุกต์ใช้แนวคิดดัชนีคุณภาพมหาสมุทรพลัส (Ocean Health Index: OHI+)
ในการสนับสนุนการขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน
หน่วยงาน กองอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเล กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
หัวหน้าโครงการ น.ส.สุหทัย ไพรสานฑ์กุล
ผู้ร่วมวิจัย นางรัชนี ชินณพิทักษ์กุล, น.ส.พิลาศรัช สิงห์อินทร์, น.ส.กิตติมา บุษรารัตน์, นายณัทธร แก้วภู่
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
โลมาอิรวดี (Irrawaddy dolphin; Orcaella brevirostris) เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมทางทะเลที่มีความสำคัญทางนิเวศวิทยาและเป็นชนิดพันธุ์บ่งชี้สุขภาพของระบบนิเวศ (ecosystem indicator species) โดยประชากรที่อาศัยอยู่ในทะเลสาบสงขลามีความโดดเด่นเป็นพิเศษ เนื่องจากเป็นประชากรโลมาอิรวดีที่สามารถปรับตัวเข้ามาดำรงชีวิตในระบบน้ำจืดและน้ำกร่อย และเป็นหนึ่งในห้าพื้นที่สำคัญของโลกที่พบการกระจายพันธุ์ลักษณะดังกล่าว ปัจจุบัน พบกระจายตัวบริเวณตอนบนของทะเลสาบสงขลาหรือ “ทะเลหลวง” ซึ่งเป็นบริเวณที่มีความลึกมากที่สุดของทะเลสาบ ความลึกเฉลี่ย 2-3 เมตร การมีอยู่ของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลานับเป็นตัวชี้วัดสถานภาพของทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมของทะเลสาบสงขลาตอนบน โดยทะเลสาบสงขลาเป็นระบบนิเวศแบบลากูนที่มีเอกลักษณ์โดดเด่น ทำหน้าที่เป็นจุดเชื่อมโยงสำคัญระหว่างระบบนิเวศน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำทะเล ส่งผลให้พื้นที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง และเป็นแหล่งอาศัยเพียงแห่งเดียวในประเทศไทยของโลมาอิรวดี อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันประชากรโลมาอิรวดีกำลังเผชิญกับภาวะวิกฤตขั้นรุนแรง โดยมีจำนวนลดลงอย่างต่อเนื่องจนเหลืออยู่เพียงประมาณ 10–17 ตัว เท่านั้น ซึ่งสาเหตุหลักเกิดจากการติดเครื่องมือประมงโดยไม่ตั้งใจ ประกอบกับความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศในวงกว้าง ทั้งปัญหาคุณภาพน้ำ การลดลงของแหล่งอาหาร และการเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่จากกิจกรรมของมนุษย์ ที่ผ่านมาการอนุรักษ์ส่วนใหญ่มุ่งเน้นการจัดการในระดับชนิดพันธุ์ เช่น การเฝ้าสังเกตการณ์หรือการช่วยเหลือเมื่อเกยตื้น ซึ่งพบว่ายังไม่เพียงพอต่อการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ เนื่องจากปัจจัยคุกคามมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับคุณภาพของระบบนิเวศโดยรวม
โครงการวิจัยนี้จึงนำเสนอการบริหารจัดการเชิงระบบนิเวศผ่านแนวคิดดัชนีคุณภาพมหาสมุทร (ocean health index: OHI) ซึ่งเป็นตัวชี้วัดสากลที่ประเมินคุณภาพของทะเลและมหาสมุทรผ่านเป้าหมายหลัก 10 ด้าน โดยคะแนนจะสะท้อนถึงสภาวะของพื้นที่เมื่อเทียบกับเกณฑ์มาตรฐานที่ตั้งไว้ เพื่อให้เหมาะสมกับบริบทเฉพาะของทะเลสาบสงขลา โครงการเลือกใช้รูปแบบการประเมินแบบ OHI+ ซึ่งมีความยืดหยุ่นสูงในการปรับตัวชี้วัด ปรับปรุงขอบเขตพื้นที่ย่อย และสูตรการคำนวณให้สอดคล้องกับระบบนิเวศทะเลสาบ โดยมุ่งเน้นการบูรณาการข้อมูลทุติยภูมิจากหน่วยงานภาครัฐและมหาวิทยาลัย ในเป้าหมาย 10 ด้าน ได้แก่ (1) การเข้าถึงทรัพยากรประมงของประมงพื้นบ้าน (artisanal opportunities: AO) (2) ความหลากหลายทางชีวภาพ (biodiversity: BD) (3) การปกป้องชายฝั่ง (coastal protection: CP) (4) การกักเก็บคาร์บอน (carbon storage: CS) (5) น้ำสะอาด (clean waters: CW) (6) การเป็นแหล่งอาหาร (food provision: FP) (7) ความเป็นอยู่และเศรษฐกิจชายฝั่ง (livelihoods and economies: LE) (8) ผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ (natural products: NP) (9) คุณค่าทางจิตใจและวัฒนธรรม (sense of place: SP) และ (10) การท่องเที่ยวและนันทนาการ (tourism and recreation: TR)ซึ่งจะช่วยให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และทะเลสาบได้ครบถ้วนทุกมิติ นอกจากนี้การกำหนดจำนวนเป้าหมายที่เหมาะสมในการประเมินนั้น ขึ้นอยู่กับความพร้อมและความสมบูรณ์ของข้อมูลในแต่ละชั้นข้อมูล (layer) ของแต่ละเป้าหมายเป็นสำคัญ เนื่องจาก OHI ไม่ได้วัดเพียงสถานภาพปัจจุบัน แต่ต้องใช้ข้อมูลที่สะท้อนถึงแนวโน้ม แรงกดดัน และขีดความสามารถในการฟื้นตัวด้วย หากพยายามประเมินเป้าหมายครบทั้ง 10 ด้าน โดยที่ข้อมูลบางส่วนขาดความต่อเนื่องหรือไม่มีความชัดเจนในระดับพื้นที่ อาจส่งผลให้คะแนนดัชนีเกิดความคลาดเคลื่อนและลดทอนประสิทธิภาพในการนำไปใช้ประโยชน์เชิงนโยบาย ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้จะถูกพัฒนาเป็นเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจเชิงพื้นที่ (spatial decision support tool) สำหรับระบุพื้นที่วิกฤตที่ต้องได้รับฟื้นฟูอย่างเร่งด่วน อันเป็นกุญแจสำคัญในการยกระดับการบริหารจัดการทรัพยากรและการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาให้เกิดความยั่งยืนในระยะยาว
วัตถุประสงค์
- เพื่อพัฒนากรอบการประเมินดัชนีคุณภาพมหาสมุทร รูปแบบ OHI+ ที่เหมาะสมกับบริบทของระบบทะเลสาบสงขลา ในการสนับสนุนการอนุรักษ์และการบริหารจัดการประชากรโลมาอิรวดีที่อยู่ในทะเลสาบสงขลาตอบบนอย่างยั่งยืน
- เพื่อประเมินสถานภาพ แนวโน้ม แรงกดดัน และความสามารถในการฟื้นตัวของทะเลสาบสงขลาในมิติที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบนภายใต้กรอบการประเมิน OHI+
- เพื่อทดสอบความเป็นไปได้ของการประยุกต์ใช้กรอบ OHI+ เป็นกลไกในการติดตามและประเมินสุขภาพระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาที่เอื้อต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในระยะยาว
- เพื่อจัดทำเกณฑ์คะแนนสนับสนุนการตัดสินใจเชิงพื้นที่ และข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับสนับสนุนการจัดลำดับความสำคัญของมาตรการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการฟื้นฟูระบบนิเวศในทะเลสาบสงขลาตอนบนบนพื้นฐานของหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
- ได้องค์ความรู้และกรอบแนวทางการประยุกต์ใช้ดัชนีคุณภาพมหาสมุทรพลัส (ocean health index plus: OHI+) สำหรับระบบนิเวศทะเลสาบสงขลา ซึ่งเป็นการขยายขอบเขตการประยุกต์ใช้ OHI+ จากระบบนิเวศทางทะเลสู่ระบบนิเวศทะเลสาบชายฝั่งที่มีลักษณะเฉพาะของประเทศไทย
- ได้ชุดตัวชี้วัด (Indicators) และแนวทางการประเมินสถานภาพระบบนิเวศที่เชื่อมโยงระหว่างความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ บริการของระบบนิเวศ และการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลา ซึ่งสามารถใช้เป็นต้นแบบสำหรับการศึกษาในพื้นที่อื่นที่มีลักษณะใกล้เคียงกันได้ฐานข้อมูลและองค์ความรู้เกี่ยวกับสถานภาพ แนวโน้ม ปัจจัยคุกคาม (pressures) และศักยภาพการฟื้นตัว (resilience) ของระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาในมิติที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์โลมาอิรวดี ได้องค์ความรู้ด้านการบูรณาการข้อมูลจากหลายหน่วยงานเพื่อสนับสนุนการประเมินสุขภาพระบบนิเวศเชิงพื้นที่ (Ecosystem Health Assessment) ภายใต้กรอบแนวคิด ocean health index plus (OHI+)
ด้านสังคม
สนับสนุนการใช้ข้อมูลและหลักฐานเชิงวิทยาศาสตร์ ในการสื่อสารและสร้างความเข้าใจร่วมกันระหว่างผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย อันจะช่วยลดความขัดแย้งในการใช้ประโยชน์ทรัพยากรและส่งเสริมการบริหารจัดการแบบมีส่วนร่วม โดยการประเมินเป็นที่ยอมรับจากทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง
ด้านนโยบาย
ข้อมูลเชิงประจักษ์และเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจสำหรับการกำหนดนโยบาย มาตรการ และแผนงานด้านการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการบริหารจัดการระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาอย่างเป็นระบบ
ด้านเศรษฐกิจ
ช่วยให้หน่วยงานภาครัฐสามารถกำหนดมาตรการและจัดสรรงบประมาณด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยอาศัยข้อมูลเชิงประจักษ์และผลการประเมินสุขภาพระบบนิเวศ