การประเมินการกระจายและการควบคุมประชากรปลาหมอคางดำ (Sarotherodon melanotheron) ในทะเลสาบสงขลาตอนบนและพื้นที่เชื่อมต่อด้วย
การใช้สารพันธุกรรมสิ่งแวดล้อม (e-DNA) เพื่อรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ
ในระบบนิเวศรวมถึงแหล่งอาหารของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน
หน่วยงาน ศูนย์วิจัยทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งอ่าวไทยตอนบน กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
หัวหน้าโครงการ นายณรงค์ฤทธิ์ เลิศเกษตรวิทยา
ผู้ร่วมวิจัย ดร.ศิราวุธ กลิ่นบุหงา, ดร.บวรลักษณ์ คำน้ำทอง, นายรัฐชัย ตั้งใจ, น.ส.อุษาวดี เดชศรี, น.ส.อมรรัตน์ บัวจันทร์
บทสรุปข้อเสนอโครงการ
ทะเลสาบสงขลาตอนบนเป็นระบบนิเวศน้ำจืดที่มีลักษณะเฉพาะตัวและมีความสำคัญเชิงนิเวศอย่างยิ่งของประเทศไทย โดยเป็นแหล่งอาศัยของโลมาอิรวดี ซึ่งเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ ประชากรโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบนจัดเป็นประชากรในแหล่งน้ำภายในที่มีขนาดเล็ก มีการแยกตัวจากประชากรอื่นอย่างชัดเจน และมีความเปราะบางสูงต่อการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมและแรงกดดันจากกิจกรรมของมนุษย์ เช่น การทำการประมง การเดินเรือ และการเสื่อมโทรมของคุณภาพน้ำ ขณะเดียวกันสถานภาพของโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลากำลังอยู่ในภาวะน่าเป็นห่วง โดยมีรายงานว่าประชากรลดลงอย่างต่อเนื่องจากหลายปัจจัย อาทิ การติดเครื่องมือประมง การเสื่อมโทรมของคุณภาพสิ่งแวดล้อม และการลดลงของทรัพยากรอาหารตามธรรมชาติ ส่งผลให้ปัจจุบันเหลือประชากรเพียงประมาณ 14–17 ตัว (Nation Thailand, 2024) แม้ที่ผ่านมาได้มีความพยายามในการติดตามสถานภาพประชากรโลมาอิรวดีในพื้นที่ดังกล่าวอย่างต่อเนื่อง แต่การวางแผนอนุรักษ์และการบริหารจัดการยังคงเผชิญกับข้อจำกัดสำคัญ คือการขาดข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตกลุ่มต่างๆ ซึ่งเป็นองค์ประกอบพื้นฐานในการประเมินศักยภาพการฟื้นตัวของประชากรโลมาอิรวดีในระยะยาว
การประเมินสภาวะสิ่งแวดล้อมของทะเลสาบสงขลาตอนบนเกี่ยวกับความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตกลุ่มต่าง ๆ ในทะเลสาบสงขลาตอนบน มีความสำคัญต่อการฟื้นฟูและการจัดการทรัพยากร เพื่อสร้างสิ่งแวดล้อมที่ดีต่อโลมาอิรวดี และสิ่งมีชีวิตที่มีแหล่งที่อยู่อาศัยในทะเลสาบสงขลาตอนบน จะทำให้ทราบผลการใช้ประโยชน์พื้นที่ต่อคุณภาพน้ำ และผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตกลุ่มต่าง ๆ ในทะเลสาบสงขลาตอนบน ซึ่งข้อมูลในองค์รวมสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการวางแผนการจัดการทรัพยากรให้มีประสิทธิภาพได้
ในปัจจุบันองค์ความรู้เกี่ยวกับความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตในทะเลสาบสงขลาตอนบน มีรายงานอยู่ในระดับหนึ่ง โดยยังขาดข้อมูลเกี่ยวกับความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตในเชิงลึกที่สามารถนำมาใช้เป็นแนวทางในการฟื้นฟูและบริหารจัดการทะเลสาบสงขลาตอนบน รวมทั้งสามารถประเมินผลจากกิจกรรมการเพาะเลี้ยงที่มีต่อการกระจายตัวของสิ่งมีชีวิตชนิดต่าง ๆ รวมทั้งการมีชนิดพันธุ์ที่รุกราน (invasive species) ในระบบนิเวศทะเลสาบสงขลาตอนบน
ปลาหมอคางดำนับเป็นชนิดพันธุ์รุกรานที่มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของประเทศไทยในปัจจุบัน ในถิ่นอาศัยตั้งต้นทางธรรมชาติ พบปลาหมอคางดำเฉพาะในทะเลสาบน้ำจืดและน้ำกร่อยหรือเค็มเล็กน้อย แพร่กระจายตามแนวชายฝั่งทวีปแอฟริกาตะวันตกเฉียงเหนือ เช่น ไนจีเรีย คาเมรูน เซเนกัล ไอวอรี่โคสต์ กินี ไลบีเรีย โตโก สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก เบนิน แกมเบีย กินี บิสเซา สาธารณรัฐคองโกมอริเตเนีย กานา และเซียร์ราลี โอน เป็นต้น และมีการนำเข้าในหลายประเทศ ทั้งอเมริกา ยุโรป และเอเชีย โดยปลาหมอคางดำถูกจำกัดอยู่ในน้ำกร่อยในทะเลสาบ และปากแม่น้ำ หรือบริเวณที่แม่น้ำน้ำจืดบรรจบกับมหาสมุทร ในแหล่งที่อยู่อาศัยเหล่านี้ ความเค็มของน้ำผันผวนอยู่เสมอ ปลาหมอคางดำอาศัยอยู่ได้ทั้งในน้ำจืด น้ำกร่อยและน้ำเค็ม ปลาหมอคางดำทนต่อความเค็มได้ตั้งแต่ 0 ถึง 45 ppt และสามารถอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีระดับออกซิเจนละลายน้ำต่ำถึง 0.1 ppm (Pullin and Lowe-McConnell, 1982; Trewavas, 1983)
ปลาหมอคางดำเป็นปลาที่กินทั้งพืชและสัตว์ แพลงก์ตอน ลูกปลา ลูกหอยสองฝา รวมถึงซากของสิ่งมีชีวิต และกินอาหารจากพื้นแหล่งน้ำที่มันอาศัยอยู่ด้วย ออกหาอาหารในเวลากลางคืน ปลาหมอคางดำเต็มวัยกินเนื้อและแพลงก์ตอนสัตว์เป็นอาหารมากกว่าปลาหมอคางดำระยะวัยอ่อน (Pauly, 1976) การสำรวจและเฝ้าระวังแหล่งน้ำที่มีความเสี่ยงสูง เพื่อป้องกันการกระจายของปลาหมอคางดำไปยังแหล่งน้ำใหม่ เป็นวิธีหนึ่งที่ใช้ในการควบคุมประชากรปลาหมอคางดำ ดังนั้นการพัฒนาวิธีการสำรวจการกระจายของปลาหมอคางดำด้วยเทคนิคการตรวจสอบจาก environmental DNA ที่สามารถตรวจสอบครอบคลุมพื้นที่ได้อย่างกว้างขวางและมีความถูกต้องแม่นยำสูง จึงมีความจำเป็น ซึ่งการมีข้อมูลการกระจายของปลาหมอคางดำในแต่ละพื้นที่และปริมาณความหนาแน่น จะช่วยให้สามารถควบคุมประชากรปลาหมอคางดำได้อย่างมีประสิทธิภาพและรวดเร็วมากยิ่งขึ้น ทั้งนี้ เพื่อรักษาความหลากหลายทางชีวภาพของสัตว์น้ำและความสมดุลของระบบนิเวศในทะเลสาบสงขลา รวมทั้งรักษาแหล่งอาหารในการสนับสนุนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในพื้นที่
วัตถุประสงค์
- เพื่อประเมินพื้นที่เสี่ยงและขอบเขตการกระจายของปลาหมอคางดำด้วยเทคนิค e-DNA ร่วมกับการสำรวจภาคสนามในพื้นที่ทะเลสาบตอนบน ทะเลน้อย และพื้นที่เชื่อมต่อ
- เพื่อประเมินประสิทธิภาพวิธีการกำจัดและควบคุมประชากรปลาหมอคางดำแบบผสมผสานโดยชุมชนมีส่วนร่วมในพื้นที่ทะเลสาบตอนบน ทะเลน้อย และพื้นที่เชื่อมต่อ ที่สามารถรักษาความหลากหลายทางชีวภาพสัตว์น้ำในระบบนิเวศรวมถึงแหล่งอาหารของโลมาอิรวดีที่อาศัยในทะเลสาบสงขลาตอนบน โดยใช้เครื่องมือประมงที่เหมาะสมในแต่ละพื้นที่ เช่น แหและอวนติดตาแบบหลายขนาด
- เพื่อจัดทำฐานข้อมูล แผนที่ และข้อเสนอแนะเชิงนโยบายในการบริหารจัดการปลาหมอคางดำที่รุกรานเข้าไปในทะเลสาบสงขลาตอนบน โดยคำนึงถึงศักยภาพในรักษาความหลากหลายทางชีวภาพของทรัพยากรประมงในระบบนิเวศและแหล่งอาหารของโลมาอิรวดีที่อาศัยในพื้นที่
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
ด้านวิชาการ
ได้ฐานข้อมูลการกระจายของปลาหมอคางดำในทะเลสาบสงขลา รวมทั้งวิธีการใช้เทคนิค e-DNA เพื่อการเฝ้าระวังและติดตามการกระจายของปลาหมอคางดำ อันเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาวิจัย การพัฒนาองค์ความรู้ และการต่อยอดงานวิชาการด้านนิเวศวิทยา การอนุรักษ์ และการบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งในอนาคต
ด้านสังคม
ผลการวิจัยจะช่วยสนับสนุนการเฝ้าระวัง ติดตาม และบริหารจัดการการกระจายของปลาหมอคางดำในพื้นที่ทะเลสาบสงขลาอย่างมีประสิทธิภาพ ลดผลกระทบต่อทรัพยากรประมงและระบบนิเวศที่เป็นแหล่งทำกินของชุมชน ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนและหน่วยงานในพื้นที่ในการอนุรักษ์และจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ตลอดจนสนับสนุนการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างยั่งยืนและสร้างความมั่นคงทางอาหารให้แก่ชุมชนในระยะยาว
ด้านนโยบาย
ผลการวิจัยจะเป็นข้อมูลเชิงวิชาการสนับสนุนการกำหนดนโยบาย มาตรการ และแผนงานด้านการเฝ้าระวัง ควบคุม และจัดการชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกรานในทะเลสาบสงขลา โดยเฉพาะการบริหารจัดการการกระจายของปลาหมอคางดำ การอนุรักษ์ระบบนิเวศ และการคุ้มครองทรัพยากรประมงในพื้นที่ ตลอดจนใช้เป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจของหน่วยงานภาครัฐในการกำหนดแนวทางบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
ด้านเศรษฐกิจ
ผลการวิจัยจะช่วยลดผลกระทบจากการกระจายของปลาหมอคางดำที่มีต่อทรัพยากรประมงและระบบนิเวศในทะเลสาบสงขลา อันจะช่วยรักษาผลผลิตสัตว์น้ำและรายได้ของชุมชนประมงในพื้นที่ นอกจากนี้ ข้อมูลและแนวทางการจัดการที่ได้จากการวิจัยยังสามารถสนับสนุนการวางแผนบริหารจัดการทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ ลดต้นทุนในการเฝ้าระวังและควบคุมการแพร่ระบาดของชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกราน และส่งเสริมการใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืนในระยะยาว